गडचिरोली जिल्ह्यामधील पर्यटन विकासाचा अभाव - KhabarBat™

Breaking

KhabarBat™

२००९ पासून वाचकांच्या सेवेत


१० मार्च २०२२

गडचिरोली जिल्ह्यामधील पर्यटन विकासाचा अभाव




गडचिरोली जिल्ह्याची निर्मिती २६ आगस्ट १९८२ रोजी चंद्रपूर जिल्ह्याचे विभाजन करून झाली. संपूर्ण गडचिरोली जिल्हा हा पूर्वी चंद्रपूर जिल्ह्यामध्ये समाविष्ट होता व मुख्यतः गडचिरोली, सिरोंचा ही ठिकाणे चंद्रपूर जिल्ह्यामध्ये तहसील म्हणून कार्यरत होती. गडचिरोली जिल्ह्याचे एकुण क्षेत्रफळ १४४१२ चौ.कि.मी.आहे. चंद्रपूर व ब्रम्हपुरी मधील जमिनदारी व मालमत्तेचे हस्तांतरण करून गडचिरोली तहसील म्हणून १९०५ पासून अस्तित्वात होती. ब्रम्हपुरी ऐवजी गडचिरोली जिल्ह्याची निर्मिती २६ आगस्ट १९८२ रोजी चंद्रपूर जिल्ह्याचे विभाजन करून करण्यात आली आहे. गडचिरोली जिल्हा हा महाराष्ट्र राज्याच्या विदर्भ या प्रदेशात मोडतो. फार प्राचीन काळी ह्या प्रदेशावर राष्ट्र्कुट यांचे राज्य होते. त्यानंतर चालुक्य, देवगीरीचे यादव यांचे साम्राज्य होते. यानंतर गडचिरोलीच्या गोंड राजांनी राज्य केले. तेराव्या शतकात, खन्डक्या बल्लाळ शाह यांनी चंद्रपूरची स्थापना केली. त्यांनी आपली राजधानी सिरपूर येथून चंद्रपूर येथे हलविली. याचकाळात चंद्रपूर प्रदेश हा मराठ्याच्या सत्तेखाली आला. १८५३ मध्ये, बेरार हा चंद्रपूर (पूर्वीचे चांदा ) प्रदेशाचा भाग ब्रिटीश ईस्ट इंडिया कंपनी च्या ताब्यात आला. १८५४ मध्ये चंद्रपूर हा बेरार या प्रदेशाचा स्वतंत्र जिल्हा म्हणून अस्तित्वात आला. ब्रिटीशांनी १९०५ मध्ये चंद्रपूर व ब्रम्ह्पुरीची जमिनदारी व मालमत्ता हस्तांतरण करून गडचिरोली तहसीलची निर्मिती केली. राज्याची पुनर्ररचना होण्यापुर्वी हा भाग १९५६ पर्यंत केंद्रीय अधिपत्याखाली होता. त्यानंतर राज्यपुनर्रचनेनुसार चंद्रपूर बॉम्बे स्टेट मध्ये समाविष्ट करण्यात आले. १९६० मध्ये केंद्र शासनाने महाराष्ट्र राज्याची स्थापना करून त्यामध्ये चंद्रपूर हे जिल्हा म्हणून समाविष्ट करण्यात आले. १९८२ मध्ये चंद्रपूर जिल्ह्याचे विभाजन करून ब्रम्हपुरी ऐवजी स्वतंत्र गडचिरोली जिल्हा अस्तित्वात आला. गडचिरोली जिल्हा हा महाराष्ट्र राज्याच्या उत्तर-पूर्व दिशेला वसलेला असून तेलंगणा व छत्तीसगड राज्याच्या सीमा लागून आहेत. गडचिरोली जिल्हा हा पूर्णपणे नक्सल प्रभावित जिल्हा म्हणून ओळखला जातो. गडचिरोली जिल्हा जवळपास ७६ % जंगलाने व्यापलेला आहे . जिल्ह्याची एकूण लोकसंख्या १०७२९४२ असून पुरुष व स्त्रिया यांची लोकसंख्या अनुक्रमे ५४१३२८, ५३१६१४ याप्रमाणे आहे (२०११ च्या जनगणने नुसार). जिल्ह्यात अनुसूचित जाती व जमाती ची लोकसंख्या अनुक्रमे १२०७४५ व ४१५३०६ ऐवढी आहे. जिल्ह्याची एकूण साक्षरता  ७४.४ टक्के आहे. जिल्ह्यामध्ये अनुसूचित जाती व जमातीची लोकसंख्येची टक्केवारी ११.२५ % व ३८.७ % अनुक्रमे आहे.

गडचिरोली जिल्हा हा मुख्यत्वे महाराष्ट्र राज्यात आदिवासी, मागासलेला व घनदाट जंगलाने व्याप्त जिल्हा म्हणून ओळखला जातो. हा जिल्हा अतिदुर्गम, डोंगर द-याने व्याप्त व अविकसित असून जास्तीत जास्त क्षेत्र जंगलाने वेढलेला आहे. जिल्ह्याच्या एकूण जमिनीच्या क्षेत्रापैकी जवळपास ७६ % टक्के भाग जंगलाने व्याप्त आहे. हा जिल्हा बांबुचे झाड व तेंदू ची पाने करीता प्रसिध्द आहे. भात हे जिल्ह्याचे मुख्य पिक आहे. याव्यतिरिक्त तूर, गहू, ज्वारी, सोयाबीन, जवस इत्यादी कृषी उत्पादने घेतली जातात. जिल्ह्यातील लोकांचा मुख्य व्यवसाय शेती आहे. जिल्ह्यात चामोर्शी तालुक्यामध्ये आष्टी येथे पेपर मिल चा कारखाना असून इतर कोणतेही मोठे उद्योगधंदे नाहित. यामुळे, जिल्हा हा आर्थिकदृष्ट्या मागासलेला आहे. जिल्ह्यात भाताचे उत्पादन जास्त होत असल्याने भात गिरणी ची संख्या जास्त आहे. जिल्ह्यात कोसाचे उत्पादन होत असून कोसा उत्पादन केंद्र आरमोरी येथे आहे. जिल्ह्यात फक्त १८.५ कि.मी. लांबीचा रेल्वे मार्ग असून देसाईगंज येथे रेल्वेची सुविधा आहे. गडचिरोली जिल्ह्यामध्ये मुख्यतः गोंडी, माडिया, मराठी, हिंदी, तेलगु, बंगाली, छत्तीसगडी इत्यादी भाषा बोलल्या जातात. गडचिरोली जिल्ह्यामध्ये शासनाने प्रशासकीयदृष्ट्या एकूण सहा उपविभाग (गडचिरोली, वडसा, अहेरी, चामोर्शी, एटापल्ली, कुरखेडा) निर्माण केले असुन प्रत्येक उपविभागात दोन तालुके सामाविष्ट करण्यात आलेले आहेत. जिल्ह्यात एकूण १२ तालुके आहेत. जिल्ह्यात ४५७ ग्रामपंचायती असून १६८८ राजस्व गावे अस्तित्वात आहेत. जिल्ह्यामध्ये तीन विधानसभा व एक लोकसभा क्षेत्र (चंद्रपूर जिल्ह्याचा काही भाग मिळून) असून १२ पंचायत समीती आहेत. जिल्ह्यात ९ नगर पंचायती असून गडचिरोली, देसाईगंज (वडसा) व आरमोरी  या शहरात नगरपालिका आहेत. गोदावरी नदी पश्चिमेकडून पूर्वे कडे वाहत असून तिचे पात्र जिल्ह्याच्या सीमेला लागून असून दक्षिण भागाला जिल्हा वसलेला आहे. गोदावरी नदीच्या उपनद्या जसे प्राणहिता (वैनगंगा व वर्धा या उपनद्या मिळून) व इंद्रावती ह्या मुख्य नद्या जिल्ह्याच्या सीमाभागात वाहतात. जिल्ह्याचे पूर्वेत्तर भागात, धानोरा, एटापल्ली, अहेरी व सिरोंचा तालुके असून घनदाट जंगलाने व्याप्त आहे. जिल्ह्याच्या भामरागड, टिपागड, पलसगड व सुरजागड भागात उंच टेकड्या आहेत. अहेरी नगरीत दशहरा उत्सव, मार्कंडा येथे महाशिवरात्र उत्सव चपराळा येथे हनुमान जयंती जिल्ह्यात एकूण लोकसंख्येपैकी ३८.१७ टक्के लोकसंख्या ही अनुसूचित जमातीची असल्याने हा जिल्हा आदिवासी जिल्हा म्हणून महाराष्ट्र राज्यात ओळखल्या जातो. अनुसूचित जमातीमध्ये मुख्यत्वे गोंड, कोलाम, माडिया, परधान इत्यादी जमातीचे लोक वास्तव्यास आहेत. त्यांची बोलीभाषा “गोंडी, माडिया” ह्या आहेत. गडचिरोली जिल्ह्यामध्ये निसर्ग निर्मित पर्यटक आहेत.  
बिनागुंडा :- बिनागुंडा हे भामरागड तालुक्यात वसलेले आहे. बिनागुंडा-कुओकोडी ऐतिहासिक गावे आहेत.  हा भाग  अबुजमादमध्ये येतो, या भागामध्ये राहणा-या आदिवासींना बडा माडिया म्हणतात. हा 7-8 गावांचा समूह आहे ज्यामध्ये 140 कुटुंबे आहेत. बिनागुंडा गावात पोहोचण्यासाठी, आपल्याला अहेरी-आलपल्ली-भामरागड-लाहेरी आणि त्यानंतर बिनागुंडा-कुओकोडीकडे जावे लागेल. अंतर गडचिरोली पासून आणि चंद्रपूर पासून 210 किमी दूर आहे. या क्लस्टरला जवळजवळ 8 महिने कापला जातो. बी.आय.टी.टी. बांबूच्या बाहेरील उतारा आणि वाहतुकीसाठी रस्ताचे वाहन बनविते. आदिम जनजाती बांबू कटिंग आणि तेंदू पट्टा संकलनद्वारे मिळविलेल्या मजुरीवर गुजराण करतात. ते लागवडीची शेती करीत असे. त्यांचे अस्तित्व जंगलावर प्रामुख्याने आहे. सदर ठिकाण शहरापासून दूर आहे आणि साध्या पद्धतीचे येथील ग्रामीण लोकांचे जीवनमान आहे. विविध सोयी सुविधे चा अभाव आहे. हे ठिकाण धबधब्यांसाठी प्रसिद्ध आहे. बिनागुंडा हे तालुक्यापासून  40 कि.मी. अंतरावर पूर्वेस आहे. सदर गाव  हे महाराष्ट्र व छत्तीसगडच्या सीमेवर वसलेले आहे. या डोंगरावर पश्चिमेकडील अबुझदचा पर्वत आहे. 4 कि.मी. अंतरावर  कुव्वाकोडी हे गाव  डोंगराच्या टोकावर स्थित आहे. भामरागड येथे  विश्रामगृह उपलब्द असून ते गडचिरोली पासून 160 किमी. अंतरावर आहे. गडचिरोली जिल्ह्यामध्ये हे निसर्ग निर्मित पर्यटकक्षेत्र आज सुद्धा विकासापासून लाखों दूर आहे.

सुरजागड आणि पेठा :- एटापल्ली तालुक्यात सुरजागड टेकडी वसलेली आहे. सदर टेकडी 27 कि.मी. दूरवर पसरलेली आहे. त्याला सुरजागड पहाडी म्हणून ओळखले जाते. या टेकड्यावर विविध प्रकारचे वनस्पती आणि प्राणी आहेत. प्रदेशातील दाट जंगल आणि हिरवीगार पालवी क्षेत्राच्या ट्रॅकर्सवर आकर्षित करतात. परिसरात दगडी लोखंडाच्या समृद्ध खाणी आहेत. या क्षेत्रात लोखंडाच्या खनिजांचा वापर करण्याचा
सरकार प्रयत्न करत आहे. हे त्याच्या नैसर्गिक सौंदर्यासाठी प्रसिद्ध आहे. या पर्वतीय क्षेत्रातील फुलपाखरेची प्रजाती देखील विद्वान आणि पर्यटकांना आकर्षित करते. पावसाळ्यातील ऋतूमध्ये मध्ये लहान धबधबे आणि पूर आलेल्या नद्या प्रदेशात छान देखावा निर्माण करतात. माडिया समाज हे सुरजागड पहाडीच्या गावात राहतात. सेवा समिती या गावात एक दवाखाना चालवते. या गावाजवळ चंद्रखंडी हे एक सुंदर ठिकाण आहे. हे गाव पेठापासून 2 कि.मी. अंतरावर आहे. हे निसर्ग निर्मित पर्यटकक्षेत्र आज सुद्धा विकासापासून लाखों दूर आहे.

चपराला :- हे गडचिरोली जिल्ह्यातील चामोर्शी तहसीलमध्ये स्थित आहे. गडचिरोली जिल्ह्यात चपराळा हे अतिशय लोकप्रिय आणि धार्मिक स्थळ आहे. हे प्रशांत धाम या नावानेही ओळखले जाते. सन 1935 च्या सुमारास कार्तिक स्वामी महाराजांनी हे मंदिर बांधले. आता ते भगवान शिव, साईबाबा आणि हनुमान, दुर्गा, आणि इतर देवी-देवतांच्या देवतेचे समूह बनले आहे, या ठिकाणला नेहमीच पर्यटक भेट देत असतात व नेहमी पर्यटकाची गर्दी असते. हे पप्राणहिता नदीच्या काठावर आहे. वर्धा आणि वैनगंगा या नद्या येथे प्राणित्ता नदीसाठी एकत्र येतात. हे वर्धा आणि वैनगंगा नदीचे एक ‘संगम’ स्थान आहे आणि प्राणहिता नदीचे उगमस्थान आहे. नदीचे खोरे सुमारे 1 ते 1.5 किलोमीटर आहे. नदीचे पत्र रूंदीमध्ये असल्याने नैसर्गिक सौंदर्य लाभलेले आहे. प्राणहिता नदीची सीमा असलेली सीमा आंध्र प्रदेश आणि महाराष्ट्र आहे. हे क्षेत्र चपराला वन्यजीव अभयारण्य अंतर्गत येते. येथे अनेक जंगली जनावरे आढळतात. हे निसर्ग निर्मित पर्यटकक्षेत्र आज सुद्धा विकासापासून लाखों दूर आहे.

भामरागड संगम :- हे ठिकाण पामालगौतम, इंद्रावती व पर्लाकोटा या नद्याच्या संगमाच्या काठावर वसलेले आहे. पावसाळा या ऋतूमध्ये वरील नद्याचे विस्तृत पाणी पसरत असते.हे ठिकाण त्याच्या हिरव्यागार आणि घनदाट जंगलासाठी प्रसिद्ध आहे. आपण येथे माडिया संस्कृती पाहू शकतो. येथे अस्वल,हरीण आणि इतर वन्य प्राणी अनेकदा आढळू शकतात. येथील संगमावर सूर्यास्ताच्या वेळेस भेट देण्यासाठी एक आनंदाची बाब असते. येथे नदीच्या काठावर बांधकाम विभागाचे विश्राम गृह बांधलेले आहे. त्यामुळे पर्यटकांना येथे भेट देण्यास अतिशय आकर्षण तयार होते. हे निसर्ग निर्मित पर्यटकक्षेत्र आज सुद्धा विकासापासून लाखों दूर आहे.

लक्का मेटा :- लाक्षागृह साठी प्रसिद्ध, निसर्ग वारसा एक चमत्कार. कथासंग्रहानुसार, महाभारत काळात पांडवांनी लाक्षागृह मध्ये आश्रय घेतला होता. अहेरी तालुक्यात, अलापल्ली-सिरोंचा रोडवर, रेपनपल्ली गावापासून 4 कि.मी. अंतरावर दाट जंगला मध्ये,लाक्षागृह वसलेले आहे. जेव्हा कौरावांनी लाक्षागृहमधल्या पांडवांना ठार मारण्याचा प्रयत्न केला, तेव्हा कौरवांनी लाक्षागृहला जाळले. परंतु हे गृह नैसर्गिक घटकांच्या मदतीने स्थापीत असल्याने बरेच दिवस हे गृह जळत राहिले.बर्न होते आणि पांडवांची त्यातून सुटका झाली. पांडवांनी त्यातून बाहेर येण्यासाठी गुप्त मार्ग वापरला जो एक तलावात उघडत होता. लाक्षागृहच्या विटा, लपविलेले मार्ग, सरोवर हा सत्याचा साक्षी आहे. हे डोंगराळ वर आहे आणि सकाळी लवकर तेथे जाणे आवश्यक असते कारण तेथे जाण्याकरिता एकच अरुंद मार्ग आहे. हे निसर्ग निर्मित पर्यटकक्षेत्र आज सुद्धा विकासापासून लाखों दूर आहे.

वन वैभव :- आलापल्ली वनवैभव गडचिरोली जिल्ह्यात आहे. हे ठिकाण आल्लापल्ली पासून 16 कि.मी. अंतरावर असून सन 1935 मध्ये स्थापन करण्यात आलेली स्थायी संरक्षण क्षेत्र आहे. या प्लॉटचे क्षेत्र सुमारे 6 हेक्टर आहे. या प्रदेशाचे जैवविविधता फार चांगले आणि अतिशय वृद्ध आणि सरळ वाढणारे वृक्ष येथे जतन केले जाऊ शकते. वनस्पती आणि प्राण्यांच्या असंख्य प्रजातीसह विविध फुलझाडे पहायला मिळतात. पर्यावरणीय व्यवस्थेची देखभाल करणे स्वाभाविकपणे केले जाते. म्हणून येथे शैवाल, बुरशी, किडे आणि मकरस्यांच्या विविध प्रजाती दिसतात. या क्षेत्राशी संलग्न मेडपल्ली तलाव असून पर्यावरणातील विविध घटक पर्यटक आणि संशोधकांचे आकर्षण ठरले आहे. येथे साग या प्रजातीचे झाड सर्वात उंच असून त्याची उंची 39.70 मीटर एवढी आहे. सर्वात मोठ्या वृक्षाची उंची असलेल्या झाडाचा घेर 5.27 मीटर आहे

मार्कंडा देव :- मार्कंडा देव हे भगवान शिवाचे लोकप्रिय स्थान आहे आणि केवळ महाराष्ट्रात नव्हे तर भारतातील सर्वत्रही धार्मिक व्यक्तींसाठी भव्यता आहे. सदर ठिकाण हे चामोर्शी उपविभागातील चामोर्शी तहसील अंतर्गत येतो. येथील लोकसंख्या सुमारे 1000 आहे. हे गाव वैनगंगा नदीच्या काठावर वसलेले आहे. हे निसर्ग निर्मित पर्यटकक्षेत्र आज सुद्धा विकासापासून लाखों दूर आहे.

नद्या :- संपूर्ण गडचिरोली जिल्हा गोदावरी नदीच्या ड्रेनेज बेसिनमध्ये समाविष्ट आहे. जिल्ह्याच्या दक्षिण-पश्चिम सीमेवर, सिरोंचा जवळ, गोदावरी नदी जिल्ह्यात प्रवेश करते आणि जिल्ह्याच्या दक्षिणेकडील सीमेवर सुमारे 50 किलोमीटर पूर्वेकडे वाहते. इंद्रावतीचा संगम झाल्यानंतर दक्षिण-पूर्व कोनातून गोदावरी दक्षिणकडे आंध्र प्रदेशकडे वळते. वैनगंगा नदीच्या प्रवाहाद्वारे 225 कि.मी.एवढे अंतर पश्चिम दिशेने सीमा तयार केली आहे जी चंद्रपूर आणि गडचिरोली जिल्ह्याचे विभाजन करते. खोब्रागडी, कठाणी आणि मिरगॅडोला या नद्या मोठ्या उपनद्या म्हणून वाहतात. वैनगंगा आणि वर्धा नद्यांच्या संगमाद्वारे बनविलेल्या प्राणहिता नदी; 190 किमी पर्यंत दक्षिण-पश्चिम सीमारेषा तयार करते जी गोदावरी संगमाशी होत नाही. दीना नदी ही मुख्य उपनदी आहे. इंद्रावती नदी भामरागड तालुक्यात कोवंडेजवळील महाराष्ट्रात प्रवेश करते आणि गोदावरीत प्रवेश करण्यापूर्वी 120 किमी अंतरावर दक्षिण-पूर्व सीमारेषा तयार करते. पर्लकोटा, पामुलगौतम आणि बंदिया या प्रमुख उपनद्यांची आहेत. सिरोंचा येथे वैनगंगा नदीसह गोदावरी नदीचे संगम; गोदावरी आणि इंद्रावती नदीचे सोमनूर येथे संगम व चमोर्शी तालुक्यात चपराला जवळ वर्धा आणि प्राणहिता नदीचे संगम; भामरागड येथे पर्लकोटा, पामुलगौतम आणि इंद्रावती (त्रिवेणी संगम) नदीचे त्रिवेणी संगम आहे. उपरोक्त व्यतिरिक्त, खालील नद्या जिल्ह्यातून वाहतात. गाढवी, खोब्रागडी, पाल वेलोचना, कठाणी, शिवणी, पोर, दर्शनी प्रमुख नद्या जिल्ह्यातून वाहणाऱ्या प्रमुख नद्या वैनगंगा, गोदावरी, प्राणहिता, दीना आहे. ह्या नदीच्या भागामध्ये पर्यटनाचा कोणत्याही प्रकारचा विकास झालेला दिसून येत नाही. गडचिरोली जिल्ह्यामध्ये निसर्गनिर्मित पर्यटनक्षेत्राचा वारसा लाभलेला आहे. या पर्यटनक्षेत्राचा विकास योग्यप्रकारे झाला तर या जिल्ह्यातील आदिवासी तरुण वर्गाला रोजगारा मध्ये संधी उपलब्ध होईल.          
                                        
        प्रा. डॉ. कैलास व्हि. निखाडे 
                                                              
निर्सग अभ्यासक
                                       
        9423638149, 94035109814